ทศชาติชาดก ซึ่งเป็นเรื่องราว 10 ชาติสุดท้ายที่สำคัญและยิ่งใหญ่ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก่อนที่จะมาตรัสรู้ในพระชาติปัจจุบัน โดยในแต่ละพระชาติ พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญบารมี 10 ประการ (ทศบารมี) อย่างยิ่งยวดจนบริบูรณ์
1. บารมี 10 ประการ และ 10 พระชาติสุดท้าย
หนังสือได้จับคู่การบำเพ็ญบารมีแต่ละอย่างเข้ากับพระชาติทั้งสิบ ดังนี้:
- เนกขัมมบารมี (การออกบวช, การเสียสละความสุขทางโลก): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระเตมีย์
- วิริยบารมี (ความเพียร): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระมหาชนก
- เมตตาบารมี (ความปรารถนาดีต่อผู้อื่น): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระสุวรรณสาม
- อธิษฐานบารมี (ความตั้งใจมั่นคง): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระเนมิราช
- ปัญญาบารมี (ความรอบรู้): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระมโหสถบัณฑิต
- สีลบารมี (การรักษาศีล): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระภูริทัต
- ขันติบารมี (ความอดทนอดกลั้น): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระจันทกุมาร
- อุเบกขาบารมี (การวางใจเป็นกลาง): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระนารทพรหม
- สัจจบารมี (ความสัตย์จริง): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระวิทุรบัณฑิต
- ทานบารมี (การให้): ทรงบำเพ็ญเมื่อเสวยชาติเป็น พระเวสสันดร
2. ระดับของบารมี 30 ทัศ
บารมีทั้ง 10 ประการนั้น สามารถแบ่งย่อยออกได้อีก 3 ระดับ ทำให้รวมเรียกว่า
“บารมี 30 ทัศ” ได้แก่:
- บารมี (ระดับต้น): การสละทรัพย์สมบัตินอกกาย เช่น บุตร ภรรยา เพื่อบำเพ็ญบารมี
- อุปบารมี (ระดับกลาง): การสละอวัยวะและเลือดเนื้อของตนเองเพื่อบำเพ็ญบารมี
- ปรมัตถบารมี (ระดับสูงสุด): การสละชีวิตของตนเองเพื่อบำเพ็ญบารมี
3. ประเภทของพระโพธิสัตว์และการบำเพ็ญบารมี
หนังสืออธิบายว่า ในระหว่างที่บำเพ็ญบารมีนั้น เรียกว่า
พระโพธิสัตว์ ซึ่งแบ่งได้เป็น 2 ประเภท:
- อนิยตโพธิสัตว์: ผู้ที่ยังไม่เคยได้รับพยากรณ์จากพระพุทธเจ้าองค์ก่อนว่าจะได้ตรัสรู้
- นิยตโพธิสัตว์: ผู้ที่ได้รับพยากรณ์แล้วว่าจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน
สำหรับนิยตโพธิสัตว์ ยังแบ่งตามระยะเวลาการบำเพ็ญบารมีได้อีก 3 ประเภท:
- ปัญญาธิกะ: ผู้ยิ่งด้วยปัญญา ใช้เวลาบำเพ็ญบารมี 4 อสงไขยกับแสนมหากัป (พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันทรงเป็นประเภทนี้)
- สัทธาธิกะ: ผู้ยิ่งด้วยศรัทธา ใช้เวลาบำเพ็ญบารมี 8 อสงไขยกับแสนมหากัป
- วิริยาธิกะ: ผู้ยิ่งด้วยความเพียร ใช้เวลาบำเพ็ญบารมี 16 อสงไขยกับแสนมหากัป
