บนเนินเขาที่ไม่ไกลจากพุทธคยา สถานที่ตรัสรู้ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีสถานที่สำคัญแห่งหนึ่งนามว่า “คยาสีสะ” ที่แห่งนี้มิได้เป็นเพียงเนินเขาธรรมดา แต่เป็นสถานที่จารึกเหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์ เมื่อพระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมเทศนาเพียงหนึ่งกัณฑ์ และได้บังเกิดหมู่พระอรหันต์ขึ้นพร้อมกันถึง 1,003 รูป
เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นหลังจากที่พระพุทธองค์ทรงโปรดชฎิลสามพี่น้อง คือ อุรุเวลกัสสปะ, นทีกัสสปะ และคยากัสสปะ พร้อมด้วยบริวาร 1,000 คน ซึ่งเดิมเป็นนักบวชผู้ยิ่งใหญ่และเป็นที่เคารพสักการะในลัทธิบูชาไฟ เมื่อชฎิลทั้งหมดได้ละทิ้งลัทธิเดิมและขอบรรพชาอุปสมบทในพระธรรมวินัยแล้ว พระพุทธองค์ได้ทรงนำหมู่ภิกษุใหม่ทั้งหมดเสด็จมายังคยาสีสะแห่งนี้
ณ ที่นั้น พระพุทธองค์ได้ทรงแสดงธรรมเทศนาที่ลึกซึ้งและเหมาะสมกับอุปนิสัยของภิกษุกลุ่มนี้อย่างยิ่ง คือ “อาทิตตปริยายสูตร” หรือที่รู้จักกันว่า “พระสูตรว่าด้วยของร้อน”
พระองค์ทรงใช้ไฟซึ่งเป็นสิ่งที่เหล่าชฎิลเคยบูชามาตลอดชีวิต มาเป็นอุปมาในการสอน โดยตรัสว่า “สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน” สิ่งทั้งปวงในที่นี้คือ อายตนะหรือประสาทสัมผัสทั้ง 6 ของเรา ได้แก่ ตา, หู, จมูก, ลิ้น, กาย และใจ รวมไปถึงสิ่งที่มากระทบ (รูป, เสียง, กลิ่น, รส, สัมผัส, ธรรมารมณ์) และวิญญาณที่เกิดจากการรับรู้เหล่านั้น ล้วนกำลังลุกเป็นไฟ
ไฟที่แผดเผานั้นไม่ใช่ไฟธรรมดา แต่เป็นไฟแห่งกิเลส คือ ไฟคือราคะ (ความอยาก), ไฟคือโทสะ (ความโกรธเกลียด), และไฟคือโมหะ (ความหลง) นอกจากนี้ยังเป็นไฟแห่งทุกข์ คือ ชาติ (การเกิด), ชรา (ความแก่), และมรณะ (ความตาย)
เมื่อภิกษุอดีตชฎิลทั้ง 1,003 รูป ผู้เคยคุ้นเคยกับการบูชาไฟภายนอก ได้สดับฟังพระธรรมเทศนาที่ชี้ให้เห็นถึง “ไฟภายใน” ที่แผดเผาจิตใจอยู่ตลอดเวลา ก็เกิดปัญญาเห็นแจ้งในสัจธรรม เกิดความเบื่อหน่าย คลายความกำหนัดในทุกสรรพสิ่ง ด้วยอานุภาพแห่งพระธรรมเทศนานั้น จิตของท่านทั้งหมดก็ได้หลุดพ้นจากอาสวกิเลสโดยสิ้นเชิง สำเร็จเป็นพระอรหันต์พร้อมกันทั้งหมดในที่นั้นเอง
คยาสีสะจึงเป็นสถานที่สำคัญที่แสดงถึงพระปรีชาสามารถในการสอนของพระพุทธองค์ที่ทรงเลือกธรรมะให้เหมาะกับบุคคล และเป็นสถานที่แห่งประวัติศาสตร์ที่เกิดการบรรลุธรรมครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในพุทธกาล
